خانه موزه مقدم چیزی فراتر از یک عمارت تاریخی، خانهای مسکونی یا موزهای ارزشمند است؛ اینجا عمارتی باستانی مربوط به اواخر دودمان قاجار، در قلب پایتخت است که منزل مسکونی خاندان احتساب الملک و مقدمها بوده که اکنون به موزه اشیاء تاریخی تبدیل شده است.
تاریخچه خانه موزه مقدم
جایی که امروزه از آن با نام خانه موزه مقدم یاد میکنیم در ابتدا عمارتی به نسبت بزرگ ولی با معماری خاص و زیبا متعلق به خاندان محمد تقی خان احتساب الملک یعنی فرزند پیشخدمت ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و پدر محسن مقدم واقف خانه موزه مقدم میباشد. احتساب الملک در ابتدا از صاحب منسبان بنام دربار قاجار و رئیس شهرداری تهران بود که به عنوان دیپلمات در سوئیس نیز فعالیت میکرد و این خانه را بعدها در اختیار فرزندش محسن مقدم قرار داد.
محسن مقدم کیست
محسن مقدم استاد باستانشناسی دانشگاه تهران و همسر سلما کویومجیان باستان شناس ارمنیتبار اهل بلغارستان و رئیس کتابخانه موزه ملی ایران بود. محسن مقدم یکی از بنیانگذاران پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران و استاد ممتاز این دانشگاه بود که در سال 1366 در سن 86 سالگی درگذشت. نشان دانشگاه تهران که الهام گرفته از تاریخ و فرهنگ کهن ایرانی میباشد و اتفاقا هنوز هم بر سر در دانشگاه تهران باقیمانده به همراه لباس فارغالتحصیلی دانشجویان این دانشگاه، توسط همین شخص طراحی گردیده است. بخشی از طرحهای اولیه جهت شکل گرفتن آرم دانشگاه تهران به همراه اتود نهایی لباس فارغالتحصیلی دانشگاه در یکی از اتاقهای ساختمان حیاط اندرونی خانه موزه مقدم باقی مانده است.
محسن مقدم نخستین ایرانی بود که به همراه سلما کویومجیان موفق به دریافت نشان لژیون دو نور (بالاترین نشان افتخار کشور فرانسه) از دولت فرانسه شده است.
خانه موزم مقدم آمیختگی عناصر تاریخ و معماری
خانه موزه مقدم با مساحت 2100 متر به سه بخش اصلی حیاط بیرونی، اندرونی و سرایدای تقسیم شده است.
ساختمان بیرونی یا تابستانی در ضلع جنوبی حیاط بیرونی قرار گرفته و متشکل از دو بخش اتاق پیشخوان که اتاق کناری سالن پذیرایی و خود سالن پذیرایی که به سالن گاهنگاری نیز شهرت داشت میباشد. اتاق پذیرایی محل کار، فعالیتهای علمی و پذیرایی از مهمانان بوده و در حال حاظر بخشی از آثار و اشیاء تاریخی مجموعه در این سالن به نمایش گذاشته شدهاند.
حوضخانه در حقیقت به زیرزمینی اطلاق میشود که در زمان مظفرالدین شاه و توسط پدر استاد محسن مقدم ساخته شده است ولی تزئین و کاشیکاری دیوارهای آن توسط خود استاد و با استفاده از آثاری نفیس متعلق به سدههای چهارم تا سیزدهم، آمیخته با ذوق هنری ایشان صورت گرفته است. علاوه بر این، حوضخانه در حیاط بیرونی، باغچه و حوضی است که با الهام از باغهای ژاپنی طراحی و اجرا گردیده است.
کارگاه یا کتابخانه بخش دیگری است که در کنار سالن پذیرایی قرار گرفته و در ابتدا به عنوان کارگاهی کوچک برای امور روزمره محسن مقدم به شمار میرفته است ولی هماکنون از آن به عنوان کتابخانه برای نگهداری کتابهای استاد استفاده میشود.
ساختمان اربابی یا برج سازهای است که در سال 1345 توسط دکتر مقدم، باکمک دکتر ابوالقاسمی یکی از شاگردان ایشان در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به شکل قلعههای قرون وسطایی اروپا ساخته شد. این بخش یکی از چشمگیرترین قسمتهای خانه میباشد و بخشی از هنرهای مردمی ایران را به نمایش میگذارد که اتاق کدخدا، حمام کوچک و خانگی به همراه کاشیهای قاجاری با مضمون استحمام، اتاق صدف، اتاق تدخین و زیرزمین با تزیینات سفال را در بر میگیرد.
ایوان قاجار در ظلع شمالی ساختمان اربابی بر پایه چندین ستون و طاق به شکلی بسیار زیبا و مزین به کاشیکاریهای دوران زندیه و قاجار بنا شده است. همچنین در میانه این ایوان حوضچه مرمری کوچکی متعلق به حمام فتحعلی شاه قاجار کار گذاشته شده که آب فوران شده آن از طریق یک جوی باریک به داخل استخر میریزد. جالب است بدانید این استخر که در حاشیه شمالی حیاط بیرونی قرار گرفته، در سال ۱۳۳۵ در جریان سفر دکتر به اسپانیا، از روی استخر و آبنماهای باغ الحمرا (باغی از دوران صدر اسلام اسپانیا) الگو برداری شده و با استفاده از حوض یاد شده و تعدادی فواره قدیمی اجرا گردیده است.
گلخانه و کاشیهای لعابدار رنگیاش بخش دیگری از این عمارت منحصربهفرد است که با ذوق استاد و همسرش محل پرورش گل و گیاههای تزئینی بودهاند. از جمله آنها میتوان به درخت بالنگی اشاره کرد که هنوز هم در این حیاط موجود است.
دیوار تجدد حائلی میان دو حیاط اندرونی و بیرونی است که از ترکیب چندین ستون مارپیچ به همراه طاقهای قرار گرفته میان ستونها با پایههای حجاری شده مشابه پایه ستونهای کاخ چهل ستون اصفهان بوجود آمده است. دکتر مقدم این پایه ستونها را هنگام تخریب کاخ خواهر ناصرالدینشاه به این محل انتقال دادهاست. لازم به ذکر است، دیوار تجدد توسط هوشنگ سیحون طراحی و اجرا گردیده است. هوشنگ سیحون معمار، طراح، نقاش، تندیسساز و رئیس پیشین پردیس هنرهای زیبای دانشگاه تهران بود که طراحی بنای یادبود آرامگاه بوعلی سینا ، آرامگاه خیام، نادرشاه افشار، فردوسی و کمالالملک را در سابقه خود دارد.
اندرونی در معماری قدیم ایرانی به بخشی از خانه گفته میشد که مکان اقامت زنان و فرزندان و همچنین خدمتگزارن خانه بود از این رو به گونهای ساخته میشد که هنگام رفت و آمد مردان و افراد غریبه کمتر در معرض دید باشد. در خانه موزه مقدم به یک سوی دیوار تجدد، اندرونی گفته میشود که در این بخش از خانه زیرزمین، انباری و حمام قرار گرفته است.
ایوان یا تراس خانه همانند بسیاری از عمارتها و خانههای تاریخی قدیمی از دو سمت دارای پلکان میباشد. آینهکاری آن مربوط به دوران زندیه و قاجار و کاشیهای معرق و خشتی مربوط به دوران قاجار و پهلوی اول است.
اتاق قاجار خانه موزه مقدم یا سالن زمستانی دلیل جالبی را برای این نامگذاری به خود اختصاص داده است. محسن مقدم این محل را با آثار ارزندهای از دوران زندیه و قاجار، همچون طاقچه گچبری زندیه از اصفهان، شومینهای از قصر فیروزه کاخ فیروزه خانم (سوگلی ناصرالدین شاه) و دیگر موارد تزئین نموده بود که دلیل نامگذاری این اتاق همین مورد آخر میباشد.
حیاط خانه توسط محسن مقدم و همسرش، با الهام از طرح فرشهای دوران صفوی و قاجار، با محوریت حوض در وسط و باغچههای پیرامونی طراحی شده است.
سرایداری که این روزها از آن به عنوان قسمت اداری استفاده میگردد، در ابتدا کاربری مطبخ داشته و محل سکونت مستخدمان و سرایهداران بوده است.
اتاق نشیمن نیز محل اصلی زندگی محسن مقدم و همسرش بوده است که تعدادی از وسایل شخصی آنها در این محل برای بازدید عموم به نمایش گذاشته شده است.
توجه داشته باشید اگر از شرکت اجاره خودرو اقدام به رنت ماشین کردهاید و قصد بازدید از این مکان تاریخی و زیبا را دارید، به دلیل قرارگیری این جاذبه گردشگری در محدوده طرح ترافیک، یا باید یکی از روزهای پایانی را برای این کار انتخاب کنید و یا اینکه قبل از ورود به محدوده، اقدام خرید طرح ترافیک نمایید تا متحمل جریمههای احتمالی نشوید.
